KULTURNO BLAGO U BAJINOJ BAŠTI: Dva lokaliteta na UNESKO listi

Stećci kao spomeničko nasleđe su jedinstven umetnički i kulturni fenomen, a Bajina Bašta je opština sa najvećim brojem nekropola sa stećcima u Srbiji. Bajina Bašta je i mesto gde se nalaze dve nekropole sa stećcima koje su na UNESKO listi svetske kulturne baštine.

0 5.395

STEĆCI ili mramori su srednjovekovni nadgrobni spomenici u obliku velikih monolitnih stena, ponekad sa uklesanim slikovnim ukrasima ili natpisima. Nalaze se najvećim delom na prostorima današnje Bosne i Hercegovine, kao i u rubnim delovima Srbije, Crne Gore i Hrvatske, a nastajali su od XII do XVI veka. Razlikuju se ležeći i uspravni, a preovlađuju ležeći monoliti u obliku ploče, sanduka ili slemenjaka tj. sarkofaga. Uspravni kameni monoliti javljaju se kao uspravna ploča, stub, krstača i nišan. Nalaze se u grupama, u porodičnim, plemenskim i seoskim ili i vlastelinskim nekropolama, uz crkve ili mimo njih.

Mramorje – Perućac, Bajina Bašta

Do sada je pronađeno više od 70 hiljada stećaka, od čega je najveći broj u Hercegovini. U Srbiji se stećci uglavnom nalaze u zapadnom delu zemlje, odnosno zlatiborskom kraju. Više od 5.600 stećaka je ukrašeno i to najčešće: povijenom lozicom, rozetama, krstovima, štitovima i mačevima, lukom i strelom, ljudskim i životinjskim figurama, scenama lova na jelene, scenama turnira, geometrijskim ornamentima i slično. Od ukupno 363 stećka sa natpisima 350 stećaka nosi natpise ćiriličnim pismom.

Mramorje u Rastištu

Stećci su upisani na UNESKO-vu listu svetske kulturne baštine 2016. kao zajedničko blago Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Srbije i Crne Gore. Na UNESKO listi se našlo ukupno 28 nekropola, od kojih se 20 nalaze na prostoru Bosne i Hercegovine, po tri na području Srbije i Crne Gore i dve na teritoriji Hrvatske.

U opštini Bajina Bašta se nalaze dve od ukupno tri nekropole stećaka iz Srbije koje se nalaze na UNESKO listi svetske kulturne baštine. Nekropole istog imena Mramorje nalaze se u Perućcu i Rastištu.

Mramorje u Perućcu

MRAMORJE ili Bagruša u Perućcu je srednjovekovna nekropola sa stećcima. Ubraja se među najveće i najočuvanije srednjovekovne nekropole u Podrinju. Od nekada uočenih 200 stećaka, sačuvalo se 88 tipa ploče, slemenjaka sa i bez postamenta, sanduka sa i bez postamenta i dva amorfna. Različitih su dimenzija i u celini fino obrađeni, a na samo jednom se nazire veći reljefni cvetoliki ornament. Istraživanje nekropole započela je arheološka ekipa Narodnog muzeja iz Beograda u toku 2010. godine, a ispitano je osam skeletnih grobova, ispod četiri slemenjaka i pod jednim sandukom i pločom. Pokojnici različite polne i starosne strukture, polagani su u pravougaone rake, pokrivani daskama i orijentisani po pravcu zapad-istok sa devijacijama prema severu. U dva groba otkriveni su srebrni novčići iz XV veka, koji potvrđuju korišćenje groblja u ovom periodu, što ne isključjuje da je ono korišćeno i ranije. Konzervaciju nekropole je izvršio Republički Zavod za zaštitu spomenika kulture u leto 2011. godine.

Mramorje u Perućcu

MRAMORJE u Rastištu čine dve nekropole sa stećcima koje datiraju iz XIV i XV veka, a nalaze se na potesima Uroševine i Gajevi međusobno udaljene oko 500 metara. Na UNESKO listi svetske kulturne baštine vode se kao jedna celina. Nekropola nije arheološki istražena, a konzervaciju je obavio Republički zavod za zaštitu spomenika kulture iz Beograda u toku 2012. godine.

Detalj sa stećka u Rastištu

Potes UROŠEVINE, udaljen oko 300 metara od crkve na Sedaljci, predstavlja srednjovekovno groblje na kome su sačuvana 33 stećka. Od tog broja, 18 spomenika je orijentisano po pravcu istok–zapad što je karakteristično za hrišćansku sredinu, ali je u jednom delu groblja konstatovana orijentacija spomenika i po pravcu sever – jug. Nekropola je na redove, stećci su ujednačeni po oblicima i po obradi površine, a preovlađuje oblik slemenjaka ili sanduk na postolju. Karakteristični su dvojni spomenici sa dva slemena ili u kombinaciji ploče i slemena. Četiri slemenjaka su reljefno ukrašena sa motivima kruga, luka i strele i mačeva.

Mač na stećku u Rastištu

Potes GAJEVI, udaljen oko 500 metara severozapadno od Uroševine, predstavlja srednjovekovno groblje sa 35 stećaka. Stećci su različitih dimenzija i neujednačene obrade, pravilno su poređani u 3-4 izdužena reda po pravcu istok–zapad, s veoma malim međusobnim rastojanjem. Najčešći oblik je ploča ili niski sanduk bez postolja, a pojedini primerci imaju izvanredno obrađene i uglačane površine, sa oštro profilisanim ivicama. Izdvajaju se tri spomenika ukrašena na istovetan način, reljefnom predstavom polumeseca na gornjoj površini. Na jednom stećku, polumesec je dopunjen malim krugovima, koji se mogu protumačiti kao zvezde. U drugom slučaju sanduk s polumesecom ukrašen je i reljefnom predstavom krsta na bočnoj strani, čija se tri kraka završavaju krugovima.

Autor: Ranko Milanović

Projekat „Prezentacija kulturno-istorijskog nasleđa opštine Bajina Bašta“  sufinansiran je sredstvima Opštine Bajina Bašta

 

Ostavite odgovor

Vaša adresa E-pošte neće biti objavljena