Na današnji dan 1914. godine član „Mlade Bosne“ Gavrilo Princip izvršio je atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu, u kojem je od posledica slučajnog ranjavanja preminula i njegova supruga Sofija Hotek.
Grafika-atentata-u-Sarajevu

Sarajevski atentat poslužio je austrougarskim vlastima za vojnu invaziju na Srbiju, što je dovelo do Prvog svetskog rata.

Članovi „Mlade Bosne“ izvršili su atentat u znak protesta protiv austrougarske okupatorske politike i iz težnje većinskog srpskog naroda za oslobođenje i ujedinjenje.

U samom atentatu učestvovalo je sedam osoba raspoređenih po maršruti od polja gde su se održavali manevri do Vijećnice: Muhamed Mehmedbašić, Vaso Čubrilović, Nedeljko Čabrinović, /koji je bacio bombu na povorku, ali je prestolonaslednik odgurnuo bombu sa krova i ona je pala na sledeći automobil u koloni/, Cvjetko Popović, Danilo Ilić, Trifko Grabež i Gavrilo Princip.

Gavrilo Princip tokom školovanja

Gavrilo Princip tokom školovanja

Princip i ostali Mladobosanci čuli su eksploziju i napustili svoja mesta. U tom trenutku, spletom slučajnosti, automobil u kojem je bio Ferdinand prošao je pored Gavrila Principa koji je iskoristio priliku i potegao pištolj.

Prvi hitac je ranio Ferdinanda u vrat, a drugi, namijenjen guverneru tadašnje BiH Oskaru Poćoreku, ranio je Sofiju u pređelu abdomena. Oboje su podlegli ranama na putu ka rezidenciji guvernera.

Princip je skočio u Miljacku i pokušao da izvrši samoubistvo kapsulom cijanida, ali nije uspeo. Zatim je pokušao da ispali hitac sebi u glavu, ali su ga preduhitrili žandari, i uhapsili.

Zbog atentata na Franca Ferdinanda, 12. oktobra 1914. godine pred sud je izvedeno 25 mladih ljudi. Suđeno im je u montiranom „Sarajevskom procesu“ od 12. do 23. oktobra 1914. godine. Presude su donesene 28. oktobra.

Prema austrougarskom zakonu, smrtna kazna se nije mogla izreći licima mlađim od dvadeset godina u vreme izvršenja krivičnog dela. Nedeljko Čabrinović, Gavrilo Princip i Trifko Grabež su stoga osuđeni na maksimalnu kaznu od dvadeset godina zatvora gde su bili izloženi strašnim mučenjima. Vaso Čubrilović je osuđen na 16 godina, a Cvetko Popović na 13 godina zatvora.

Veljko Čubrilović, Mihajlo Jovanović i Danilo Ilić, koji su pomagali Mladobosancima da izvrše atentat, pogubljeni su vešanjem 3. februara 1915. u Sarajevu.

Veljko Čubrilović, najstariji među njima, noć pred smrt napisao je pismo porodici. Original je spaljen, po naredbi suda, ali se tamničar sažalio pre nego što je zapalio pismo i prepisao ga.

Potresne riječi čoveka pred čijim očima je već bila smrt svedoče o veri da žrtva nije uzaludna, i da će sve, pa i njegovu kćerku Nadu, koja je tada imala samo godinu dana, u budućnosti „ogrijati sloboda“.

Muhamed Mehmedbašić jedini je od atentatora koji je posle istorijskog i herojskog pucnja Gavrila Principa uspeo da se izvuče iz Sarajeva i preko planina pobegne u Crnu Goru, u Nikšić.

Misleći da je tu bezbedan, počeo je da priča o svojoj ulozi u Ferdinandovom ubistvu, pa su ga Crnogorci, bojeći se da glas o njemu ne stigne do Austrougarske, zatvorili, a onda ga tajno prebacili u Srbiju. Kao potporučnik, učestvovao je u povlačenju srpske vojske preko Albanije.

Godine 1919. godine vratio se u Sarajevo, a 1943. hapse ga ustaše. U zatvoru proživljava strašne torture. Preminuo je 29. maja 1943. od posledica mučenja.

Gavrilo Princip je kaznu služio u češkom Terezinu, gde je i umro 28. aprila 1918. godine. Pri kraju života veoma je oslabio, imao je 40 kilograma, zbog loših zatvorskih uslova, tamnovanja i mučenja.

Na zidu ćelije u kojoj je umro Princip je napisao: „Naše će sjene hodati po Beču, lutati po dvoru, plašiti gospodu…“.

A na zatvorskoj limenoj porciji, u znak sećanja na noć uoči atentata kada su se vidovdanski heroji zakleli na grobu „mladobosanca“ Bogdana Žerajića da će oni ostvariti njegovo započeto delo, Gavrilo je urezao stihove: „Tromo se vreme vuče, i ničeg novog nema, danas sve kao juče, sutra se isto sprema. Pravo je rekao Žerajić, taj srpski soko sivi – Ko hoće da živi nek mre, ko hoće da mre nek živi“.

Gavrilo Princip prilikom hapšenja

Gavrilo Princip prilikom hapšenja

Posmrtni ostaci „vidovdanskih junaka“ nakon Prvog svetskog rata, 7. jula 1920. godine preneseni su i sahranjeni u zajedničkoj grobnici u Sarajevu da bi tek 1939. godine njihove kosti bile konačno položene u kapeli „Vidovdanskih heroja“ na pravoslavnom groblju, u sarajevskom naselju Koševo.

Vlasti Kraljevine Jugoslavije postavile su spomen ploču na mestu gde je Princip izvršio atentat, ali su je okupatorske nemačke i ustaške snage, koje su došle u Sarajevo, uklonile 1941. godine i odnele na dar nacističkom vođi Adolfu Hitleru.

Na istom mestu, nakon Drugog svetskog rata ponovo je postavljena spomen ploča na kojoj se nalazio natpis: „Sa ovoga mjesta 28. juna 1914. godine Gavrilo Princip je svojim pucnjem izrazio narodni protest protiv tiranije i vjekovnu težnju naših naroda za slobodom“.

Tu spomen ploču u proteklom ratu u BiH, 1992. godine maljem su uništili pripadnici muslimanske vojske, kao i Principove otiske stopa na mestu atentata koje su se nalazile ispred Muzeja „Mlade Bosne“.

Most u Sarajevu, nedaleko od mesta atentata, 1918. godine dobio je naziv po Gavrilu Principu – Principov most, da bi ga nakon proteklog rata vlasti u Sarajevu preimenovale u Latinsku ćupriju.

I rodna kuća Gavrila Principa, koja je bila zapaljena u Drugom svetskom ratu, a obnovljena 1964. godine i pretvorena u spomen-muzej koji je čuvao uspomenu na ovog hrabrog mladića, ponovo je zapaljena 1992. godine.

Izvor: RTRS